
అరుణ్ భాస్కర్ దేవరస్
2015 నుండి భారతదేశంలో చాలా వరకు నాన్-కోల్ మైనింగ్ లీజులను ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు మరియు అధికారుల విచక్షణ ఆధారంగా కేటాయించేవారు. ఈ వ్యవస్థలో పారదర్శకత లోపించింది మరియు వేర్వేరు రాష్ట్రాల్లో వేర్వేరు పద్ధతులను అనుసరించేవారు. దీనిని మార్చడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2015లో మినరల్ (వేలం) నిబంధనలను అమలులోకి తెచ్చింది, వీటి ద్వారా మైనింగ్ ప్రాంతాల కేటాయింపు బహిరంగ మరియు పోటీతత్వ వేలం ద్వారా జరగడం ప్రారంభమైంది. చూడటానికి ఈ వ్యవస్థ చాలా విజయవంతమైనట్లు కనిపిస్తోంది. 2026 నాటికి దేశంలో 720కి పైగా ప్రధాన ఖనిజ బ్లాక్ల వేలం జరిగింది. కేవలం 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలోనే రికార్డు స్థాయిలో 212 బ్లాక్లు కేటాయించబడ్డాయి, వీటిలో 22 ముఖ్యమైన మరియు వ్యూహాత్మక ఖనిజ బ్లాక్లు ఉన్నాయి. దీనివల్ల రాష్ట్రాల ఖనిజ ఆదాయం కూడా గతంతో పోలిస్తే దాదాపు ఐదు రెట్లు పెరిగింది, అయితే ఈ విజయాల వెనుక ఒక తీవ్రమైన సమస్య దాగి ఉంది. వేలం వేసిన 720కి పైగా బ్లాక్లలో కేవలం 101 నుండి 105 గనులు మాత్రమే వాస్తవంగా ఉత్పత్తిని ప్రారంభించగలిగాయి. అంటే ప్రతి 100 వేలం వేసిన బ్లాక్లలో కేవలం 14 నుండి 15 మాత్రమే ప్రారంభం కాగలిగాయి. దీనివల్ల ఒక పెద్ద ప్రశ్న తలెత్తుతోంది. భారతదేశ ఖనిజ వేలం వ్యవస్థ నిజంగా విజయవంతమైందా, లేక భూమిపై ఉన్న పరిపాలనా మరియు చట్టపరమైన అడ్డంకులు దీనికి మోక్షం లభించకుండా అడ్డుకుంటున్నాయా?
గనులు ప్రారంభం కావడంలో ప్రధాన అడ్డంకులు:
చాలా చిన్న లీజు ప్రాంతం మరియు అవసరమైన సౌకర్యాల కోసం స్థల కొరత:
చాలా ఖనిజ బ్లాక్లు ఆధునిక మైనింగ్ కార్యకలాపాలకు సరిపోని పరిమాణంలో ఉన్న ప్రాంతాలలో వేలం వేయబడతాయి. లీజు సరిహద్దును కేవలం ఖనిజ నిల్వలకే పరిమితం చేస్తారు, అయితే గనిని నడపడానికి అదనపు భూమి కూడా అవసరం అవుతుంది. ఉదాహరణకు, ఇమైలియా గోల్డ్ అండ్ బేస్ మెటల్ ప్రాజెక్ట్, కట్నీ (మధ్యప్రదేశ్)- ఈ బ్లాక్ కేవలం 6.51 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో మాత్రమే వేలం వేయబడింది. ఇక్కడ 16 ఉపరితల ఖనిజ సూచికలు మరియు 7 అంతర్గత ఖనిజ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి, కానీ ఓపెన్ క్యాస్ట్ గనిని నడపడానికి తవ్వి తీసిన పనికిరాని మట్టి మరియు రాళ్లను ఉంచడానికే దాదాపు సగం భూమి అవసరమవుతుంది. అటువంటి పరిస్థితిలో మినరల్ ప్రాసెసింగ్ ప్లాంట్, బంగారం-వెండి వెలికితీసే యూనిట్లు, మైనింగ్ వ్యర్థాల నిల్వ ప్రాంతం మరియు యంత్రాల మరమ్మత్తు వంటి అవసరమైన సౌకర్యాల కోసం తగినంత స్థలం మిగలదు. లీజు సరిహద్దు వెలుపల కూడా మంచి ఖనిజ ఆనవాళ్లు కనిపించినప్పటికీ వాటిని ఉపయోగించుకోలేని పరిస్థితి ఏర్పడినప్పుడు సమస్య మరింత జటిలమవుతుంది.
భూమి రికార్డులలో లోపాలు మరియు అటవీ శాఖ క్లెయిమ్లు:
వేలం తర్వాత అతిపెద్ద సమస్య భూమి రికార్డులలో తేడాలు ఉండటం. వేలం పత్రాలలో ఇచ్చిన సమాచారం మరియు రెవెన్యూ, నీటిపారుదల లేదా అటవీ శాఖ రికార్డులు చాలాసార్లు ఒకదానితో ఒకటి సరిపోలవు. భూమి పూర్తిగా స్పష్టంగా ఉందని భావించి పెట్టుబడిదారులు బిడ్లు వేస్తారు, కానీ భూమిపై అటవీ శాఖకు హక్కు ఉందని లేదా అదనపు చట్టపరమైన బాధ్యతలు ఉన్నాయని వారికి ఆ తర్వాత తెలుస్తుంది. ఉదాహరణకు, హివ్రా మాంగనీస్ బ్లాక్: వేలం పత్రాలలో ఈ బ్లాక్కు సంబంధించిన 6.90 హెక్టార్ల భూమిని పూర్తిగా రెవెన్యూ భూమిగా చూపించారు మరియు అటవీ భూమి సున్నా అని పేర్కొన్నారు. కానీ అటవీ శాఖ అనుమతి తీసుకునే ప్రక్రియ ప్రారంభమైనప్పుడు, రికార్డులలో 6.65 హెక్టార్ల అటవీ భూమి ఉన్నట్లు బయటపడింది. దీనితో పాటు లీజుదారుపై దాదాపు 11.20 హెక్టార్ల ప్రాంతంలో ప్రతిఫల అటవీకరణ చేయాల్సిన అదనపు బాధ్యత వచ్చిపడింది, దీని గురించి వేలం పత్రాలలో ఎలాంటి ప్రస్తావన లేదు. గ్రామ పంచాయతీ లేదా జిల్లా యంత్రాంగం నిరభ్యంతర పత్రం జారీ చేసిన భూమిని కూడా, పాత రికార్డుల ఆధారంగా అటవీ శాఖ కొన్ని చోట్ల తమ అధికార పరిధిలోకి వస్తుందని పేర్కొంటుంది. దీనివల్ల ప్రాజెక్ట్లు సంవత్సరాల తరబడి నిలిచిపోతాయి.
పర్యావరణ నిబంధనలు మరియు భౌగోళిక వాస్తవాల మధ్య ఘర్షణ:
పర్యావరణ పరిరక్షణ అత్యంత ఆవశ్యకం, కానీ మైనింగ్ రంగ నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం పర్యావరణ నిబంధనలు మరియు వాస్తవ పరిస్థితులు కొన్నిసార్లు ఒకదానితో ఒకటి సరిపోలవు. అడవులను పునరుద్ధరించవచ్చు మరియు వన్యప్రాణుల కోసం ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు, కానీ ఖనిజ నిల్వలను వేరే చోటికి మార్చలేము. ప్రకృతి వాటిని ఎక్కడ సృష్టిస్తే అవి అక్కడే ఉంటాయి. ఉదాహరణకు- పెంచ్ టైగర్ రిజర్వ్ దక్షిణ ప్రాంతం, మహారాష్ట్ర: కొన్ని ఖనిజ బ్లాక్ల చుట్టూ ఉన్న వన్యప్రాణి కారిడార్ల సరిహద్దులను కేవలం కొన్ని పులుల సంచారాన్ని మాత్రమే సూచించే గణాంకాల ఆధారంగా నిర్ణయించారు. ఈ సరిహద్దుల కారణంగా పెద్ద ఖనిజ ప్రాంతాలు మైనింగ్ పరిధి నుంచి దూరమవుతున్నాయని పరిశ్రమ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. ఫలితంగా పర్యావరణ అనుమతి ప్రక్రియ సంవత్సరాల తరబడి సాగుతుంది మరియు గనులు అసలు ప్రారంభం కావు.
అత్యధిక బిడ్లు మరియు ఆర్థిక భారం:
ప్రస్తుత వేలం విధానంలో కంపెనీలు ఖనిజ విక్రయ ధరలో శాతంగా బిడ్లు దాఖలు చేస్తాయి. పోటీ పెరగడం వల్ల కొన్నిసార్లు బిడ్లు ఎంత ఎక్కువగా వెళుతున్నాయంటే ప్రాజెక్ట్ ఆర్థికంగా లాభసాటిగా ఉండదు. ఉదాహరణకు- భిలాపార్ మాంగనీస్ అండ్ డోలమైట్ బ్లాక్, పాంభుర్ణ (మధ్యప్రదేశ్): 2025 మే నెలలో ఈ బ్లాక్ కోసం విజేతగా నిలిచిన కంపెనీ చివరకు 45,295 శాతం ధరను ఆఫర్ చేసింది. ఈ సంఖ్య ఎంత ఎక్కువగా ఉందంటే, ఉత్పత్తి ప్రారంభమైన తర్వాత కూడా ప్రాజెక్ట్ ఖర్చు మరియు చెల్లింపుల మధ్య సమతుల్యతను కాపాడుకోవడం చాలా కష్టం కావచ్చు.
ఇటువంటి అవ్యవహారిక బిడ్లు భవిష్యత్తులో ప్రాజెక్ట్ వదిలివేయడానికి లేదా ఆర్థిక సంక్షోభానికి దారితీస్తాయని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. ఈ సమస్యలను దృష్టిలో ఉంచుకుని 2026లో ప్రభుత్వం కొన్ని కీలక సవరణలు చేసింది. అవ్యవహారిక ప్రాంతాలను తొలగించడానికి అనుమతి: అటవీ, నది, వన్యప్రాణి కారిడార్ లేదా నివాస ప్రాంతం కారణంగా బ్లాక్లో ఏదైనా భాగం మైనింగ్కు అనుకూలంగా లేకపోతే, దానిని లీజు నుండి వేరు చేయవచ్చు. ఆన్లైన్ విధానం మరియు సమయబద్ధమైన రీఫండ్: కొత్త ఆన్లైన్ సిస్టమ్ కింద పెర్ఫార్మెన్స్ సెక్యూరిటీ డిపాజిట్ సమర్పించిన వెంటనే ఆటోమేటిక్గా ఉద్దేశ పత్రం జారీ చేయబడుతుంది. అలాగే కొన్ని సందర్భాల్లో సెక్యూరిటీ డిపాజిట్ వాపసు ఇచ్చే గడువును కూడా నిర్ణయించారు. అనుమతుల కోసం అదనపు సమయం: అటవీ అనుమతులు పొందడానికి ఎక్కువ సమయం పట్టే ప్రాజెక్ట్లకు అదనపు గడువును మంజూరు చేసే ఏర్పాటు కొనసాగుతోంది.
ఇకపై ఏం చేయాలి?
వేలానికి ముందే అన్ని భూమి రికార్డులను పరిశీలించడం: వేలానికి ముందే రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెవెన్యూ, అటవీ, నీటిపారుదల మరియు పంచాయతీ రికార్డులను పరస్పరం సరిపోల్చి చూడాలి. భూమి పరిస్థితి మరియు సంభావ్య బాధ్యతలకు సంబంధించిన పూర్తి సమాచారాన్ని ముందే అందుబాటులో ఉంచాలి.
ఆచరణాత్మక లీజు సరిహద్దులను నిర్ణయించడం: బ్లాక్ సరిహద్దును నిర్ణయించేటప్పుడు కేవలం ఖనిజ నిల్వలను మాత్రమే కాకుండా, వ్యర్థాల నిల్వ, ప్రాసెసింగ్ ప్లాంట్, కార్యాలయం మరియు ఇతర మౌలిక సదుపాయాల కోసం తగినంత భూమిని కూడా చేర్చాలి.
బిడ్డింగ్ విధానాన్ని మరింత వాస్తవికంగా మార్చడం: అతి-అధిక బిడ్లను నిరుత్సాహపరిచే విధంగా మరియు ప్రాజెక్ట్ యొక్క ఆర్థిక సాధ్యత నిలకడగా ఉండేలా ఒక విధానాన్ని రూపొందించాలి.
శాస్త్రీయ ప్రాతిపదికన వన్యప్రాణి కారిడార్ల నిర్ధారణ: పరిరక్షణ మరియు మైనింగ్ రెండింటి మధ్య సమతుల్యతను సాధించడానికి, వన్యప్రాణి కారిడార్ల సరిహద్దులను దీర్ఘకాలిక మరియు సమగ్ర శాస్త్రీయ అధ్యయనాల ఆధారంగా నిర్ణయించాలి.
ముగింపు:
ఖనిజాల కేటాయింపుకు సంబంధించిన పాత విధానం నుండి బయటపడి పారదర్శకమైన, పోటీతత్వ వేలం వ్యవస్థను స్వీకరించడం ద్వారా భారతదేశం ఒక ముఖ్యమైన సంస్కరణను చేపట్టింది. దీనివల్ల రాష్ట్రాల ఆదాయం పెరిగింది మరియు కేటాయింపు ప్రక్రియ మరింత నిష్పక్షపాతంగా మారింది, అయితే కేవలం వేలం నిర్వహించడం మాత్రమే సరిపోదు. భూ వివాదాలు, అటవీ అనుమతులు, అవ్యవహారిక లీజు సరిహద్దులు మరియు అధిక బిడ్ల వంటి సమస్యలు అలాగే ఉండిపోతే, వేలం వేసిన పెద్ద సంఖ్యలో బ్లాక్లు కాగితాలకే పరిమితమవుతాయి. వేలం వేసిన గనులు వేగంగా ఉత్పత్తిని ప్రారంభించినప్పుడే, పెట్టుబడులను ఆకర్షించినప్పుడే మరియు దేశ ఖనిజ అవసరాలను తీర్చినప్పుడే భారతదేశానికి అసలైన విజయం లభిస్తుంది. వేలం ప్రక్రియకు మరియు వాస్తవ ఉత్పత్తికి మధ్య ఉన్న అగాధాన్ని ఎలా తగ్గించాలనేదే నేడు ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సవాలు.
(రచయిత, ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా అనుభవమున్న ప్రఖ్యాత మైనింగ్ నిపుణుడు మరియు సీనియర్ మేనేజ్మెంట్ ప్రొఫెషనల్.)
హిందూస్తాన్ సమచార్ / Santhosha Laxmi